ORGELS in de Vlaamse Ardennen

Een waardevol maar kwetsbaar erfgoed

​

Het orgellandschap in de Vlaamse Ardennen beschikt over een bijzonder gevarieerd, boeiend en soms zelfs uniek patrimonium.  In vergelijking met meer verstedelijkte regio's is de tijd hier vaak blijven stilstaan, waardoor tal van instrumenten grotendeels authentiek bewaard bleven.  Daarnaast vonden in het verleden ook oudere orgels uit andere regio's een nieuwe thuis in de Vlaamse Ardennen.  Daardoor treffen we hier soms opmerkelijk oude instrumenten aan die elders verloren gingen door smaakveranderingen, moderniseringsgolven of financiële overwegingen.

 

Toch kent het orgelpatrimonium in de regio ook belangrijke uitdagingen. Verschillende orgeldeskundigen wijzen al geruime tijd op de kwetsbare toestand van een aantal instrumenten. Dat is des te opmerkelijker omdat de Vlaamse Ardennen beschikken over een uitzonderlijk rijk en gevarieerd orgellandschap dat een zorgzame aanpak verdient.

​

Heel wat van onze orgels bevinden zich niet in goede conditie, veelal door een gebrek aan onderhoud, of door een weinig monumentvriendelijke verwarming.  Uit vaststellingen blijkt bijvoorbeeld dat de laatste 50 jaar, door het ongecontroleerd plaatsen en gebruiken van warmeluchtinstallaties in kerken, méér schade aan orgels en ander cultuurbezit is ontstaan, dan in de 150 jaar die daaraan voorafgingen.

 

​

Bedreigende factor: klimatologische omstandigheden 

​

Voor historische orgels vormt niet zozeer de temperatuur zelf het grootste risico, maar wel de luchtvochtigheid. Een relatieve luchtvochtigheid tussen 55 en 70 procent wordt algemeen beschouwd als gunstig voor de bewaring van historische instrumenten.  Schade ontstaat vooral door overmatige droogte: lekke windladen, gebarsten houten pijpen, ontregelde mechanieken, ... 
 

Een sprekend voorbeeld deed zich enkele jaren geleden voor in Nederzwalm.  Door een verwarmingsinstallatie die gedurende langere tijd bleef doorwerken, werd het onderklavier van het orgel onbespeelbaar. De herstelling van deze schade vergt een investering van om en bij de 10.000 euro.

​

Schade ontstaat ook door condensatie die ontstaat bij een te snelle opwarming van het gebouw.  Daardoor ontstaat onder meer schimmelvorming, met negatieve gevolgen voor het hout en het loden pijpwerk.
 

Bovendien geraken de kerkgebouwen sneller vervuild door de grote luchtcirculatie.  Dat verklaart waarom er ook binnen de orgels heel wat stof- of roetafzetting terug te vinden is.

 

Paradoxaal genoeg heeft het verminderen van regelmatige verwarmingscycli in sommige kerken ook een positief effect gehad. Orgels worden daardoor minder blootgesteld aan extreme temperatuurwisselingen. Voor historische instrumenten geniet een stabiele basistemperatuur van ongeveer 13 à 14 graden Celsius de voorkeur. Om verdere schade te voorkomen, wordt doorgaans afgeraden hogere temperaturen dan ongeveer 15 graden Celsius na te streven. Even belangrijk is dat opwarming zeer geleidelijk gebeurt, met maximaal twee graden temperatuurstijging per uur.

 

​

Bedreigende factor: gebrek aan bespeling 

 

Een historisch orgel is niet alleen een monument, maar ook een werkend muziekinstrument. Anders dan veel ander erfgoed bevat het talrijke bewegende onderdelen die ontworpen zijn om regelmatig gebruikt te worden.

Regelmatige bespeling draagt niet alleen bij tot het behoud van de technische toestand van het instrument, maar houdt ook de muzikale traditie rond het orgel levend. Door de afname van kerkelijke activiteiten en het dalende aantal organisten worden sommige instrumenten echter nog slechts sporadisch gebruikt.

​

Langdurige stilstand kan uiteenlopende problemen veroorzaken:

• het versterven van lederen onderdelen waardoor lekken ontstaan

• mechanieken die onbruikbaar worden

• verhoogd risico op houtwormaantasting

• ophopend stof in pijpen

• pijpen die omvallen en daarbij andere pijpen beschadigen
  (bij regelmatige bespeling is het effect sneller detecteerbaar)

• …

 

Wanneer dergelijke problemen niet tijdig worden aangepakt, kunnen instrumenten uiteindelijk gedeeltelijk of volledig onbespeelbaar worden. Hoe langer men wacht met ingrijpen, hoe omvangrijker en duurder de noodzakelijke herstellingen doorgaans worden.

​

Het toegankelijk maken van kerkgebouwen voor gemotiveerde organisten kan een belangrijke stap zijn in het voorkomen van dergelijke achteruitgang.  In Dikkele werd hiervoor een praktische oplossing uitgewerkt waarbij geregistreerde organisten via elektronische identificatie toegang krijgen tot het instrument.

 

​

Bedreigende factor: gebrek aan regelmatig onderhoud 

 

Zoals elk complex technisch instrument vraagt een historisch orgel regelmatig onderhoud. Idealiter wordt een orgel één à twee keer per jaar gecontroleerd en gestemd.

Door kleine gebreken tijdig op te sporen, kunnen grotere problemen vaak worden voorkomen. Preventief onderhoud is daardoor niet alleen technisch, maar ook financieel de meest verantwoorde keuze.

​

In verschillende kerken van de regio werd gedurende lange periodes nauwelijks onderhoud uitgevoerd. Vaak werd pas ingegrepen wanneer ernstige problemen zich reeds manifesteerden. Op dat ogenblik zijn niet zelden omvangrijkere en duurdere herstellingen noodzakelijk geworden.

​

 

Bedreigende factor: onvoldoende kennis van erfgoedwaarde

​

Gebrek aan kennis en bewustwording speelt eveneens een rol in de achteruitgang van bepaalde instrumenten. Niet altijd wordt voldoende beseft welke historische, artistieke en ambachtelijke waarde een orgel vertegenwoordigt.
 

Nog steeds is het moeilijk te begrijpen waarom een orgel zoals dat in Sint-Blasius-Boekel gewoonweg het zwijgen werd opgelegd, terwijl het nog volledig werkzaam was.  Sinds 2008 werd het opnieuw bespeeld en kreeg het een grondig onderhoud. Door het wegvallen van weekendvieringen wordt het sinds 2013 opnieuw nauwelijks gebruikt, wat op zich geen reden mag zijn.

In Leupegem vond men rond 2010 een reeks oude "buizen" op zolder en voerde men die af als schroot.  Het bleek om het oorspronkelijke trompetregister van het orgel te gaan, dat eruit was verwijderd om schade aan andere pijpen te voorkomen.

​

In 2016 verdween het oude 18de-eeuwse orgelfront in Ename.  De plaatselijke "experten" bestempelden het houtsnijwerk en de originele frontpijpen van Van Peteghem als "waardeloos 20ste-eeuws" materiaal dat kon worden afgevoerd.

 

Vragen rijzen eveneens wanneer waardevolle ambachtelijke pijporgels worden vervangen door tweedehandse elektronische instrumenten, terwijl met een vergelijkbaar budget soms ook het bestaande pijporgel opnieuw bespeelbaar kan worden gemaakt.

 

Zo volstaat voor het Van Peteghemorgel van Sint-Kornelis-Horebeke uit 1777 een onderhoudsbeurt van ongeveer 5.000 euro om het instrument opnieuw bespeelbaar te maken.  (Ter vergelijking: de reconstructieve restauratie van het orgel in Sint-Maria-Horebeke kost ca. 500.000 euro.)  Met dit relatief beperkte bedrag zou al heel wat resultaat kunnen worden geboekt.  Het is dan ook opmerkelijk dat men er enkele jaren terug bijna evenveel middelen heeft besteed aan de aankoop van een tweedehands decennia oud Johannus-electronium.

Een gelijkaardige situatie deed zich voor in Welden.  Rond de eeuwwisseling werd daar nog een bedrag van ca. 25.000 euro geïnvesteerd voor de bouw en plaatsing van een gloednieuw ambachtelijk kistorgel.  In 2024 besloot de kerkfabriek te 'investeren' in een tweedehands drie decennia oud elektronisch orgel, onder meer omwille van het grotere aantal registers en klavieren en omdat het geen onderhoud zou vergen.  Tegelijk werd het ambachtelijk vervaardigde kistorgel voor een symbolisch bedrag van de hand gedaan.  Zelfs de mogelijkheden voor een verder gebruik ter plaatse werden niet onderzocht.  De praktijk bleek minder evident dan vooraf werd verwacht: amper twee jaar na de aanschaf van het elektronisch instrument waren de luidsprekers nog steeds niet aangesloten en vertoonde het al meerdere technische problemen. Vanuit organistenkringen klinkt geen enthousiasme voor deze nieuwe aanschaf.  Het kistorgel daarentegen kreeg intussen een zeer mooie nieuwe bestemming voor dagelijks gebruik in een klooster...

​

Elektronische instrumenten kunnen in bepaalde omstandigheden onmiskenbaar praktische voordelen bieden. Zij vertegenwoordigen echter niet dezelfde historische, ambachtelijke en materiële erfgoedwaarde als authentieke pijporgels. Bovendien is hun levensduur doorgaans aanzienlijk beperkter dan die van historische instrumenten die, mits goed onderhoud, meerdere eeuwen kunnen blijven functioneren.

​

 

Besluit

De historische orgels van de Vlaamse Ardennen vormen een uitzonderlijk cultureel bezit.  Hun voortbestaan kan echter niet als vanzelfsprekend worden beschouwd. Klimaatproblemen, achterstallig onderhoud, verminderde bespeling en een gebrek aan erfgoedbewustzijn vormen reële uitdagingen.

Met een doordacht beheer, regelmatige opvolging en een blijvende waardering voor hun historische betekenis kunnen deze instrumenten ook in de toekomst blijven getuigen van eeuwen vakmanschap, muziekcultuur en lokaal erfgoed.