ORGELS in de Vlaamse Ardennen
Een ongekend maar boeiend patrimonium
Ontdek een verborgen klankrijkdom van de Vlaamse Ardennen
Een vaak vergeten en ondergewaardeerd patrimonium is dat van de orgels, vaak eeuwenoude meesterwerken die verhalen vertellen over vakmanschap en muzikale traditie.
Door de herbestemming van vele kerken dreigt dit erfgoed nog meer in vergetelheid en verval te geraken.
Daarom wil deze website zowel informeren als sensibiliseren: in de eerste plaats biedt ze uitgebreide informatie over het orgelerfgoed van de Vlaamse Ardennen. Het documenteren van dit erfgoed is een proces dat tijd vergt, waardoor u nog niet alle orgels zult aantreffen. Daarnaast hopen we het brede publiek te inspireren om actie te ondernemen en dit patrimonium niet zomaar aan zijn lot over te laten.
Lees meer over onze missie, visie en doelstellingen op deze pagina.
Wat vindt u hier?
Momenteel vindt u reeds informatie over maar liefst 86 orgels, waaronder alle orgels van Zingem, Kruishoutem, Wortegem-Petegem, Maarkedal, Zwalm, Horebeke en Kluisbergen.
Wist u dat in Zwalm en Horebeke geen enkel pijporgel meer wordt gebruikt tijdens de weekendliturgie? Dit maakt het waardevolle erfgoed daar extra kwetsbaar.
Ook over orgels in Oudenaarde, Zottegem, Ronse, Gavere en Brakel vindt u waardevolle informatie. Deze website wordt regelmatig aangevuld en geactualiseerd.
Zoek en ontdek op uw manier
1. ORGELBOUWER
Ontdek de unieke en soms variërende stijl van elke bouwer en vergelijk instrumenten op de pagina 'Orgelbouwers in de Vlaamse Ardennen'.
2. CHRONOLOGISCH
Bekijk het Historisch overzicht waar de instrumenten worden geplaatst in een breder historisch kader van de orgelbouw. Vergelijk instrumenten uit dezelfde periode en ontdek hoe de orgelbouw evolueerde.
3. PER GEMEENTE
Klik op de menuknoppen bovenaan deze startpagina of op de foto's hieronder. Op de pagina van elke hoofdgemeente vindt u een historisch overzicht en kunt u doorklikken naar specifieke instrumenten.
Orgels in Zwalm
Orgels in Horebeke
Orgels in Oudenaarde
Orgels in Zingem
Orgels in Kruishoutem
Orgels in Wortegem-Petegem
Orgels in Zottegem
Orgels in Maarkedal
Orgels in Ronse
Orgels in Kluisbergen
Orgels in Brakel
Orgels in Gavere
Wat is een orgel?
INSTRUMENTEN
IN DE SPOTLIGHT
Sint-Kornelis-Horebeke:
Van Peteghemorgel, ca. 1777.
Mits een elementair onderhoud terug bespeelbaar.
Nederzwalm: uniek orgel van Petrus Haelvoet (1855). Bovenwerk bespeelbaar. Sinds 2013 wordt het amper bespeeld, aanvankelijk door het wegvallen van weekendvieringen. Hoewel deze sinds 2015 opnieuw plaatsvinden, plaatste men een tweedehands elektronium (!) om de zang te begeleiden.
Het unieke 8-voets Haelvoetorgel met zijn uitzonderlijk mooie klankkleuren, dat perfect geschikt en bedoeld is om de zang te begeleiden, mag zich niet meer laten horen...
Eine: Een van de oudste orgelkasten uit de regio. De oudste restanten van de verbouwde orgelkast dateren uit 1651.
Het verbouwde instrument zelf dateert echter uit 1943.
Volkegem: uniek werk uit 1821-1822 van een regionale orgelbouwer Jacobus Hubeau, gerestaureerd in 1982-1984
Wordt zo goed als niet meer bespeeld.
Maarke: orgel uit 1727, gerestaureerd in 2009. Wordt sinds ontwijding van de kerk in 2013 amper bespeeld.
INTERACTIEVE ORGELDEMONSTRATIES
Wenst u graag een demonstratie van uw orgel? Wil u graag enkele kneepjes van het orgelbouwersvak leren kennen? Wil u vooral zien en horen hoe een orgel werkt?
Wil u advies betreffende uw orgelerfgoed?
Contacteer ons gerust via het contactformulier onderaan deze pagina!
Kinderen leren de oude vouwbalgen bedienen van het orgel in Etikhove. (foto: Marijke Van Welden)
Hout in de orgelbouw (foto: Marijke Van Welden)
Metalen in de orgelbouw (foto: Marijke Van Welden)
Verschillende natuurlijke materialen en kunststoffen die in de orgelbouw gebruikt worden (foto: Marijke Van Welden)
verschillende soorten orgelpijpen, gereedschappen en stoffen die in de orgelbouw worden gebruikt (foto: Marijke Van Welden)
Kerkem: Niet alleen een orgelkast maar ook een zeldzaam instrument dat dateert uit de 17de eeuw (!).
Wordt niet bespeeld. Verdient eerherstel.
LEZING: ORGELERFGOED IN DE VLAAMSE ARDENNEN
Met deze lezing willen we de waarde en het belang van dit eeuwenoude erfgoed onder de aandacht brengen. Maar al te vaak wordt het orgel verward met andere instrumenten zoals een beiaard, piano of harmonium. Tijdens deze presentatie gaan we op zoek naar antwoorden op boeiende vragen, zoals:
-
Klinkt elk orgel hetzelfde?
-
Wat zijn registers, pijpen en pedalen precies?
-
Hoe werkt dit indrukwekkende samenspel van techniek, ambacht en kunst?
-
Is een orgel altijd verbonden met de kerk of speelde (speelt) het ook een rol buiten een religieuze setting?
-
Waar komt de benaming ‘Satans fluytencast’ vandaan?
-
Waarom bevinden oude orgels zich vaak achteraan in de kerk?
Naast dergelijke fascinerende weetjes over het instrument richten we ons ook op de unieke orgels in onze streek. Daarnaast werpen we een blik op de huidige staat van dit erfgoed en stellen we ons de vraag: Hoe kan men in een tijd van kerksluitingen en herbestemmingen omgaan met de vele historische orgels?
Praktische ervaring
Na afloop van de lezing is er gelegenheid om de nieuw verworven kennis in de praktijk te brengen. Zo bliezen we bij de lezing in 2016 letterlijk nieuw leven in het oude Van Peteghemorgel uit 1777 in Sint-Kornelis-Horebeke, dat toen jarenlang onder het stof lag. In 2017 demonstreerden we het Van Peteghemorgel van Landskouter en het unieke Haelvoetorgel van Nederzwalm.
Waar en wanneer?
Lezingen vonden eerder plaats op dinsdag 10 mei 2016 in de kerk van St-Kornelis-Horebeke, op donderdag 23 maart 2017 in de kerk van Landskouter en op dinsdag 15 oktober 2019 in Lokeren.
Ook specialistische lezingen over specifieke instrumenten of over het orgelerfgoed van een bepaalde regio behoren tot de mogelijkheden. Zo gingen we op dinsdag 21 maart 2017 dieper in op de waarde van het unieke Haelvoetorgel van Nederzwalm. Op donderdag 26 april 2018 stond het orgelerfgoed van de gemeente Wortegem-Petegem centraal. Op dinsdag 12 maart 2019 gingen we in op de interessante orgelbouwer Loret en het orgel van Moregem. Op donderdag 10 oktober 2019 vond in de abdij van Maagdendale (stadsarchief Oudenaarde) een lezing plaats over het Oudenaardse orgelerfgoed. Op dinsdag 17 augustus 2021 focuste een lezing in Everbeek o.m. op de orgels van Brakel. Op zondag 27 mei 2023 zoomden we in op het orgel van Semmerzake (Gavere).
Wilt u zelf een dergelijke lezing organiseren? Neem dan contact op via het formulier onderaan deze pagina.
Vele belangstellenden op de lezing voor Okra-academie in de kerk van Sint-Kornelis-Horebeke (foto: Raf Verniest)
In combinatie met een lezing is het altijd leuk om de theorie meteen aan de praktijk te toetsen, hier aan het 18de eeuwse Van Peteghemorgel van Sint-Kornelis-Horebeke (foto: Raf Verniest)
De spreker demonstreert een tongpijp. Achter de spreker zien we op de stoel enkele veel gebruikte materialen in de instrumentenbouw (hertenleder voor pneumatiek, balgleder, kashmir, geweven feuter,...). Met dank aan Orgelmaker de Munck-Claessens (Sint-Niklaas) voor het beschikbaar stellen van materiaal (foto: Raf Verniest)
Een houten orgelpijp wordt geanalyseerd door de deelnemers. Vooraan een selectie van enkele boeken over orgelbouw. (foto: Raf Verniest)
(foto: Raf Verniest)
CASUS: ORGELS IN ZWALM EN HOREBEKE
UNIEK MAAR BEDREIGD ERFGOED
Uniek erfgoed
Het orgelpatrimonium in Zwalm en Horebeke, middenin de Vlaamse Ardennen, is een relatief ongekend terrein. De instrumenten vertegenwoordigen drie eeuwen orgelbouw en omvatten zowel werk van bekende orgelbouwers, zoals de familie Van Peteghem, als van minder bekende regionale bouwers. Een bijzonder voorbeeld is het orgel van Nederzwalm, gebouwd door Petrus Haelvoet uit Kerkhove. Dit bijzonder kwalitatief instrument is het enige bewaarde orgel van zijn hand en vormt daardoor een uniek en waardevol erfgoedstuk binnen de Vlaamse orgelbouwgeschiedenis.
"Veel instrumenten worden vaak gewoonweg niet bespeeld,
terwijl ze wel nog bespeelbaar zijn.
Het wordt nog vreemder als men dan een elektronische nabootsing verkiest
boven een echt ambachtelijk instrument"
Bedreigd erfgoed door parochiale hervormingen
Tot december 2013 werden de verschillende nog functionerende instrumenten van Zwalm en Horebeke doorgaans minstens om de twee weken bespeeld. Sinds de parochiale hervormingen wordt er geen enkel instrument meer bespeeld.
Voor de weekendvieringen werden van december 2013 tot augustus 2015 nog slechts twee van de veertien kerken gebruikt: de kerk van Sint-Maria-Horebeke (zonder werkend pijporgel) en de kerk van Munkzwalm (zonder pijporgel).
Vanaf augustus 2015 werd enkel de kerk van Nederzwalm (opnieuw) gebruikt voor weekendvieringen. Deze kerk bezit een uniek en waardevol historisch orgel dat bespeelbaar is, maar eigenaardig genoeg niet bespeeld wordt in de weekendvieringen. Men opteert er voor een tweedehands electronium vooraan in de kerk.
Sinds januari 2016 vinden in de kerken zonder weekendvieringen in principe geen liturgische vieringen meer plaats (ook geen uitvaarten, doopsels of huwelijken).
Gevolgen
De pijporgels zijn in deze streek momenteel volledig aan hun lot overgelaten, met zichtbare en soms drastische gevolgen (zie foto's onderaan deze pagina).
Deze website wil bijdragen aan een grotere bewustwording van de erfgoedwaarde van deze instrumenten. Alleen door tijdig onderhoud, deskundige opvolging en een doordachte visie kan onnodig verval worden voorkomen.
Klik hier voor meer informatie over de bedreigingen waarmee dit erfgoed wordt geconfronteerd en over mogelijke oplossingen.
Artikel in De Beiaard, weekblad van Zuid-Oost-Vlaanderen, editie Vlaamse Ardennen, vrijdag 21 maart 2014
Voorpagina van De Beiaard, weekblad van Zuid-Oost-Vlaanderen, editie Vlaamse Ardennen, vrijdag 21 maart 2014
Artikel in De Beiaard, weekblad van Zuid-Oost-Vlaanderen, editie Vlaamse Ardennen, vrijdag 21 maart 2014
SPOREN VAN VERVAL...
HOPELIJK NIET DE TOEKOMST VAN AL ONZE ORGELS?
Zaken die vermeden kunnen worden wanneer de orgels nog frequent bespeeld en onderhouden worden:
Sporen van verval in Meilegem:
Een speeltafel onder de vogeluitwerpselen,
loskomend beleg van de toetsen
Sporen van verval bij het unieke orgel van Nederzwalm:
een hangende toets van het bovenklavier (gebarsten toets), houtwormaantasting, barst in de lessenaar, een uitgeschakeld onderpositief
Sporen van verval in Sint-Denijs-Boekel:
scheefgezakte pijpen door bezwijking onder eigen gewicht
en slechte (lees: geen) roostering
Sporen van verval in Rozebeke:
losliggende en hangende toetsen van het manuaal
Gebroken toets door intensieve houtwormaantasting in Nederzwalm
Sporen van verval in Sint-Maria-Horebeke:
omvergevallen pijpen die hun eigen gewicht niet meer konden dragen liggen neer op de blaasbalg
Sporen van verval aan het Van Peteghemorgel in Sint-Kornelis-Horebeke:
deuken in frontpijpen, frontpijpen die dreigen uit de orgelkast te vallen, ...
Intensieve houtwormaantasting in Nederzwalm
Stof- en roetafzetting in de windlade van het waardevolle Van Peteghemorgel van Sint-Kornelis-Horebeke ten gevolge van tientallen jaren zonder onderhoud en monumentonvriendelijke verwarmingssystemen die door een grote luchtcirculatie enorm vervuilen.
TOESTAND NA DE SLUITING VAN DE KERK ALS WEEKENDVIERINGSPLAATS:
Scheefgezakte trompetpijp in het orgel van Sint-Blasius-Boekel, door gebrek aan onderhoud en controle. Hierdoor is de pijp gebarsten en spreekt ze niet meer aan.
TOESTAND NA DE SLUITING VAN DE KERK ALS WEEKENDVIERINGSPLAATS:
Gebarsten trompetpijp in Sint-Blasius-Boekel, waardoor deze pijp niet meer spreekt. Eveneens hevige loodcorrosie: belangrijk is om dit regelmatig te laten nazien om verder verval te voorkomen.
Dergelijke problemen worden gedetecteerd bij periodiek nazicht en onderhoud.
TOESTAND NA DE SLUITING VAN DE KERK ALS WEEKENDVIERINGSPLAATS:
Losgekomen ivoren toetsbeleg in Sint-Blasius-Boekel.
TOESTAND NA DE SLUITING VAN DE KERK ALS WEEKENDVIERINGSPLAATS:
Schimmel op de deuren van de orgelkast in Roborst.
TOESTAND NA DE SLUITING VAN DE KERK ALS WEEKENDVIERINGSPLAATS:
Vereeckenorgel in Dikkele: een orgel dat in de jaren '80 en '90 een restauratie kreeg door Potvlieghe speelde tot eind 2013 vrij normaal. Twee jaar later zijn heel wat pijpen omvergevallen, waardoor de toestand meer dan verontrustend is geworden. Dit kan vermeden worden door regelmatig het orgel te voorzien van een elementair onderhoud, waarbij o.a. de roostering van de pijpen wordt nagekeken.
"Met een klein budget voor een jaarlijks onderhoud kunnen hoge kosten op termijn uitgespaard worden. Zeker belangrijk in deze tijd, omdat grote sommen moeilijker en moeilijker zullen te vinden zijn voor deze instrumentjes die in kleine dorpjes staan en daardoor sowieso al minder (culturele) belangstelling hebben..." (citaat Bert De Vylder,orgelbouwer)
TOESTAND NA HET SLUITEN VAN DE KERK ALS LITURGISCHE PLAATS
Dikkele: doorzakkende pijpen, wat vermeden kan worden door een elementair jaarlijks nazicht. Deze pijpen werden momenteel uit het orgel gehaald om niet nog meer schade te berokkenen door het omvallen op andere pijpen.
Beheer van zeldzaam 17de-eeuws (!) erfgoed...
Enkele eeuwenoude pijpen in Mullem (Oudenaarde) wachten om misschien ooit door restauratie weer tot leven te worden gewekt...
Komt wellicht niet in aanmerking voor de onroerenderfgoedprijs?
Wanneer jaren niet naar erfgoed wordt omgezien, gaat - door stilstand - de houtworm zijn gangetje, totdat men het zaagsel letterlijk kan opscheppen of tot wanneer van het orgel bijna niets zal overblijven. Laat ons hopen dat het nooit zover moet komen.
Trompetpijpen in Rozebeke die stevig doorzakken door een iets te zwakke legering, maar vooral ook door een gebrek aan jaarlijks nazicht, waarbij dergelijke problemen tijdig kunnen vastgesteld en voorkomen worden door een roostering van de pijpen en een versteviging waar nodig.
EEN 18DE-EEUWSE ORGELBOUWER AAN HET WOORD
“Het orgel is het kostbaarste en waardevolste meubel in een kerkgebouw,
gerealiseerd met veel vakmanschap, duurzaam materiaal en ook veel geld.
Het vereist bijzonder, vaktechnisch onderhoud, dat wanneer dat nagelaten of verwaarloosd wordt,
accumuleert in verval en wel, tot zo’n niveau dat het restaureren een fortuin kost om het terug te brengen tot de originele toestand
of erger nog:
dat herstel niet meer mogelijk is gevolgd door sloop”.
Dit schreef de Benedictijner monnik Dom François Bédos de Celles in zijn achttiende-eeuws standaardwerk “L’ Art du Facteur d’ Orgues”.