Waardebepaling | orgelvlaamseardennen

Kwaliteit van een instrument

Enkele criteria voor de waardebepaling van een orgel

WAT IS EEN 'GOED' / 'WAARDEVOL' ORGEL?

Het besef dat de orgelgeschiedenis (zie ook 'Historisch overzicht van de orgels in de Vlaamse Ardennen') een breed scala aan orgeltypen heeft voortgebracht, die elkaar eerder verrijken dan dat er een keuze tussen gemaakt moet worden, maakt het complex om de betekenis en waarde van een instrument te bepalen.

De artistieke, historische en erfgoedkundige waarde van een orgel kan niet simpelweg worden vastgesteld door een checklist af te vinken.

Toch geven we hieronder enkele invalshoeken, criteria en overwegingen die helpen bij het identificeren van een 'goed', 'historisch waardevol' en dus 'restauratiewaardig' orgel.

Maar zelfs dan... een prachtige eikenhouten kast, een goed functionerende mechanische tractuur, zorgvuldig afgewerkte sleepladen en orgelpijpen van een gerenommeerde orgelmaker uit het verleden vertellen wel veel, maar lang niet alles.

Uiteindelijk blijft de fundamentele vraag, telkens opnieuw: vormt dit orgel een overtuigend en betekenisvol geheel?

(naar: Hans Fidom)

ENKELE INVALSHOEKEN

Er zijn verschillende perspectieven die, afzonderlijk of in onderlinge samenhang, de (her)waardering van een instrument kunnen bepalen:

* Visuele waarde

De artistieke en esthetische kwaliteit van het front, de orgelkas, het beeldhouwwerk en de verdere afwerking.

* Auditieve waarde

De intrinsieke kwaliteit van het klankbeeld en de representativiteit ervan voor een bepaalde stijlperiode, regio of orgelbouwtraditie.

* Historische waarde
De documentaire betekenis van het orgel als getuige van een specifieke periode, orgelbouwer, orgelbouwschool of technische ontwikkeling.
Ook herkomst, authenticiteit en zeldzaamheid spelen hierbij een rol.

* Ambachtelijke waarde

De kwaliteit van ontwerp en uitvoering, de toegepaste constructietechnieken volgens de regels van de kunst en het gebruik van duurzame en hoogwaardige materialen.

ENKELE CRITERIA EN OVERWEGINGEN

In de Nederlandse beleidsnota 'Klinkende Monumenten' (CVON) worden de volgende criteria en overwegingen genoemd bij het bepalen van de monumentale waarde van een orgel:

1. Ouderdom:
- De (hoge) ouderdom

2. Schoonheid:
- architectonische opzet (ook de samenhang tussen orgelkas en ruimte)
- decoratie en afwerking (beeldhouwwerk, snijwerk, kleurige afwerking, luiken)
- klank

3. Wetenschappelijke betekenis:
- van betekenis voor de kunsthistorie, musicologie en organologie
- wetenschappelijk belang van het instrument vanwege de technische aanleg, gebruikte materialen, bouwkundige constructie etc.

4. Cultuurhistorische betekenis:
- belang van het object als bijzonder manifest van maatschappelijke, culturele, economische en/of geestelijke ontwikkelingen
- belang van het object als bijzonder voorbeeld van technische en/of typologische ontwikkelingen

5. Technische- en architectonische gaafheid:
- authenticiteit in de zin van: in overeenstemming met de oorspronkelijke aanleg en de mate van conservering
- fysieke gaafheid van de samenstellende elementen

6. Zeldzaamheid:
- belang van het object wegens architectonische, bouwtechnische, typologische en functionele zeldzaamheid of bijzondere ouderdom
- uitzonderlijk belang van het object wegens één of meer van de onder punt 2 tot 5 genoemde kwaliteiten

Bron: http://www.cvon.nl/images/documenten/NotaKlinkendeMonumenten.pdf

ERFGOEDWAARDEN

In het onderzoeksrapport 'Historische orgels. Een waarderende studie van het orgelpatrimonium in Vlaanderen' (2017) ontwikkelde het agentschap Onroerend Erfgoed een specifiek waarderingskader voor historische orgels.

Dit kader onderscheidt negen erfgoedwaarden die, afzonderlijk of gecombineerd, de betekenis van een orgel kunnen bepalen:

artistieke waarde
technische waarde
architecturale waarde
culturele waarde
wetenschappelijke waarde
historische waarde
volkskundige waarde
esthetische waarde
sociale waarde

Daarnaast worden bij het waarderen van erfgoed vijf bijkomende selectiecriteria toegepast:

zeldzaamheid
herkenbaarheid
representativiteit
ensemblewaarde
contextwaarde

SLOTBESCHOUWING

Een waardevol orgel is niet noodzakelijk het oudste, grootste of meest indrukwekkende instrument. Zijn betekenis kan liggen in een bijzondere orgelkast, een zeldzaam bewaard technisch onderdeel, een representatieve klankwereld, een rijke geschiedenis of de nauwe samenhang met het gebouw waarin het zich bevindt.

Daarom verdient ieder orgel een beoordeling vanuit zijn eigen kenmerken en context. De centrale vraag is uiteindelijk niet hoeveel erfgoedwaarden aanwezig zijn, maar in welke mate het instrument, in wat ervan bewaard bleef, een betekenisvolle getuige vormt van een bepaalde periode, orgelbouwtraditie, techniek of muzikale cultuur.

De op het eerste gezicht vrij sobere orgelkast in Nederzwalm doet niet vermoeden dat zich hierachter het enige bekende orgel van een regionale orgelbouwer schuilhoudt, met registers die tot de mooiste klankkleuren van de streek behoren. Door zijn rijke variatie aan registers, zijn twee klavieren met aangehangen pedaal en onder meer zijn zangerige achtvoetsprestant biedt dit instrument tal van mogelijkheden.

Een voorbeeld ook van ensemblewaarde: een classicistisch instrument in een classicistische orgelkast, ingebed in een eveneens classicistisch interieur.

De door de orgelbouwer fraai afgewerkte orgelkast in Dikkele laat niet vermoeden dat voor de orgelpijpen binnenin een vrij zwakke legering werd gebruikt, waardoor pijpen na verloop van tijd kunnen doorzakken, soms met schadelijke gevolgen voor het instrument. Doet dit afbreuk aan de waarde van een orgel dat uitblinkt door zijn rijke klankpalet en zijn meerdere achtvoetsregisters?

Vaak worden de recente neobarokorgels van rond de jaren 1960 weinig gewaardeerd. Dit kleine instrumentje met slechts één manuaal en zes registers lijkt op het eerste zicht weinig betekenisvol. Toch kan het worden beschouwd als een van de best klinkende orgels uit de streek en vormt het tegelijk een voorbeeld van wat een neobarok-orgel (ook) kan zijn.

Ensemblewaarde: een neogotische orgelkast in een neogotisch kerkinterieur binnen een volledig in neogotische stijl opgetrokken kerkgebouw. Het betreft bovendien het instrument dat de orgelbouwers Joris ertoe bracht hun atelier in Ronse te vestigen, vlak bij de kerk waar zij dit orgel plaatsten. Dat maakt het orgel niet alleen van belang omwille van zijn ensemblewaarde, maar ook vanwege zijn historische waarde en contextwaarde. De tractuur is niet langer oorspronkelijk, maar werd later vernieuwd, waardoor de bedrijfszekerheid aanzienlijk toenam. De originele speeltafel werd verplaatst naar de benedenkerk. Verminderen deze ingrepen noodzakelijk de erfgoedwaarde van het instrument, of vormen zij op zichzelf een betekenisvolle laag binnen zijn geschiedenis?

Deze originele vouwbalgen, boven elkaar opgesteld in een balgstoel, vormen een uitzonderlijk zeldzaam bewaard voorbeeld in onze streek. Reeds het behoud van oorspronkelijke vouwbalgen is vandaag eerder uitzonderlijk, aangezien vele exemplaren in de 19de eeuw werden vervangen door een rechtopgaande magazijnbalg. Bovendien werden vouwbalgen in onze contreien traditioneel vaker naast elkaar dan boven elkaar geplaatst. De bewaarde windvoorziening in de kerk van Ruien bezit daardoor niet alleen een hoge ouderdoms- en authenticiteitswaarde, maar ook een bijzondere zeldzaamheidswaarde.

Zeldzaam bewaard gebleven 17de-eeuwse orgelkast in Eine, van grote historische waarde als getuige van de vroegste orgelbouwgeschiedenis en de rijke kerkelijke cultuur van de regio

In Etikhove bleef naast de 17de-eeuwse orgelkast ook de 18de-eeuwse windvoorziening bewaard. Originele vouwbalgen naast elkaar in een omkisting, mét de oorspronkelijke handbediening, zijn in Vlaanderen op één hand te tellen. Dergelijke historische windsystemen vormen een uiterst zeldzaam getuigenis van de oorspronkelijke werking van het orgel en bezitten hierdoor een bijzondere erfgoedwaarde.